Türkiye’de yaşamak çoğunlukla ya da zaman zaman “hata neredeydi” sorusunu sormaya sebep oluyor. Günümüzde yaşanan pek çok sorun bir anda ortaya çıkmadı. Bu sorunların tarihsel nedenleri var. Belki tarihsel nedenlerinin üzerinde durulması hatanın da nerede olduğunu görmeye yardımcı olabilir.
Hatalar Silsilesi
Bernard Lewis’in kaleme aldığı ve Kronik Kitap etiketiyle raflarda bulunan Hata Neredeydi? tam olarak Türkiye başta olmak üzere Ortadoğu’nun hangi konularda hata yaptığını ele alıyor. Kitap yedi bölümden oluşuyor ve her yedi bölümde de okura o alanlarla ilgili yapılan “hatalar” gösteriliyor.
Bu yedi bölüm esasında hataların da genel başlıkları. Savaş, zenginlik, kültürel, modernlik, sivil toplum, zaman ve kültürel değişim hataların nerelerde olduğunu ifade ediyor.
Lewis genel okurun çok rahat anlayacağı şekilde tarihsel bilgiler ışığında Ortadoğu’daki devletlerin yaşadıklarını aktarıyor. Elbette burada asıl pay Osmanlı’ya ayrılıyor. Osmanlı’nın zamanın ruhunu nasıl yakalayamadığını, yanı başında olup biten olaylardan şaşılacak derece kendisini uzak tuttuğunu sayfalar boyunca okur görüyor.
Batı’yı çok uzun süreler küçük gören ama sonrasında bir şeylerin yanlış gittiğini fark ederek asıl yanlışı kendisinin yaptığını fark eden Doğu, bu noktadan ise treni çoktan kaçırdığını fark ediyor.
Değişen dünyada sadece savaş alanında alınan zaferler ile yetinilmeyeceğini anlayan Osmanlı, çok geçmeden savaş alanındaki üstünlüğünü de kaybediyor. Bu ise Lewis’in satır aralarında belirttiği gibi bir “travma” yaratıyor.
Esasında Osmanlı tarihinin özellikle son dönemlerinin ele alınmasında kilit sözcük “travma”dır. Çünkü her şeyiyle kendini üstün görmenin acı şekilde tersine dönmesini ve bir şeyleri kaçırdığının farkına varışın ifadesidir. Travmatik olaylar silsilesi ile sadece savaş alanında değil diplomasi, sosyal, ekonomi ve kültürel anlamda çok geçmeden kendisini gösterir. Sonunda ise herkesin bildiği çöküş öyküsüne dönüşür.
Hatalardan Ders Çıkarmak
Hata Neredeydi? temel olarak basit bir kronoloji işlevi görmüyor. Dikkatli okur satır aralarında tarihte yapılan hataların hâlâ günümüzde de sürdüğünü kolayca anlayabilecektir. Hataların fark edilip bu sorunların üzerine kısa bir süre gidilmeye çalışılsa bile kaçırılan tren o kadar büyük ki maalesef Türkiye gibi ülkeler için hataları telafi etmek çok olanaklı değil gibi görünüyor.
Ancak burada hataların en büyük öğretmen olduğunun da unutulmasının Lewis altını çiziyor.
