Utrecht Üniversitesi’nden bilim insanları, Mars yüzeyindeki gizemli yarıkların oluşumuna dair önemli bir keşfe imza attı. Bu oluşumların, donmuş karbondioksit bloklarının hareketiyle meydana geldiği belirlendi. Geophysical Research Letters dergisinde yayımlanan araştırma, kuru buz olarak da bilinen donmuş karbondioksit bloklarının, Mars’ın ince atmosferinde kayarken ve süblimleşirken kumda kanallar açabildiğini gösterdi.
Yerbilimci Dr. Lonneke Roelofs liderliğindeki ekip, Mars koşullarını taklit eden laboratuvar deneylerinde bu süreci gözlemledi. Deneyler sırasında, kumun içinden geçen buz bloklarının hareketleri, Dune filmindeki kum solucanlarına benzetildi. Bilim insanları uzun süredir karbondioksit buzunun Mars’taki kumul oluşumlarını etkileyebileceğini düşünüyordu, ancak bu teori ilk kez doğrudan kanıtlandı.
Laboratuvar ortamında kuru buz bloklarıyla yarıklar oluşturulması, Dünya’da gözlemlenmeyen doğal bir süreci ortaya çıkardı. Mars’ta kış aylarında sıcaklığın -120 dereceye kadar düşmesiyle kumulların üzerinde karbondioksit buzu tabakaları oluşuyor. Bahar aylarında ise güneş ışınları bu tabakaları ısıtarak kararsızlaştırıyor ve bazen bir metreye varan buz kütleleri eğimlerden kopuyor. Gezegenin ince atmosferi ve kumla buz arasındaki sıcaklık farkı, blokların alt kısmının hızla süblimleşmesine neden oluyor. Bu süreçte oluşan gaz basıncı, buzun “patlamasına” ve çevresindeki kumun etrafa saçılmasına yol açıyor.
Yüksek gaz basıncının, bloğun çevresindeki kumu nasıl fırlattığı deney sırasında açıkça görüldü. Süblimleşme devam ettikçe buz bloğu yavaşça yamaç aşağı kayıyor ve iki yanında yükseltiler bulunan uzun bir hendek oluşturuyor. Ortaya çıkan bu izler, NASA’nın HiRISE kamerasıyla çekilen Mars kumullarındaki yarıklara benziyor.
Dr. Roelofs, daha önce süblimleşen karbondioksit buzunun krater duvarlarında derin kanallar açan moloz akıntılarını tetikleyebileceğini göstermişti. Bu son araştırmada ise yarıkların farklı bir süreçle oluştuğu tespit edildi.
Bu olguyu daha ayrıntılı incelemek amacıyla, Dr. Roelofs ve yüksek lisans öğrencisi Simone Visschers, İngiltere’deki Açık Üniversitede yer alan özel “Mars odasında” deneyler yaptı. Bu tesis, Mars’ın çevre koşullarını birebir taklit edecek şekilde tasarlandı. Deneylerde farklı eğim açılarında kumul yamaçları oluşturularak, karbondioksit blokları eğimin tepesinden aşağı bırakıldı ve gözlemlerde bulunuldu.
Kuru buz bloğunun, bir köstebek gibi aşağıya doğru kazıldığı ve bu durumun garip bir görüntü oluşturduğu belirtildi. Araştırma, karbondioksit buz bloklarının Mars’ta nasıl oluştuğu sorusuna da yanıt veriyor. Bu blokların, gezegenin güney yarımküresindeki çöl kumullarında geliştiği bilgisi paylaşıldı. Kışın, kumul alanları bazen 70 santimetre kalınlığa ulaşan karbondioksit tabakasıyla kaplanıyor. Baharda ise bu tabaka süblimleşiyor ve gölgede kalan kumul tepelerinden parçalar koparak bloklar halinde aşağı düşüyor. Yamaç tabanına ulaştıklarında süblimleşme devam ediyor ve karbondioksit tamamen gaz haline geçtiğinde kumda geriye boş bir çukur kalıyor.
Dr. Roelofs, Mars’ın Güneş Sistemi’nde “yeşil kuşak”a en yakın kayalık gezegen olduğunu ve sıvı suyun var olabileceği koşulların bulunmasının, hayatın kökenine ve dünya dışı yaşama dair soruların yanıtlanabileceği anlamına geldiğini vurguladı. Ayrıca, başka gezegenlerin yüzey şekillenme süreçlerini araştırmanın, Dünya’ya bakış açımızı genişlettiği ve kendi gezegenimizdeki süreçleri daha iyi anlamamıza yardımcı olduğu ifade edildi.
