Antik Yunan edebiyatının en önemli eserlerinden Homer’in Odysseia destanının 2017 tarihli İngilizce çevirisiyle büyük ses getiren akademisyen Emily Wilson, eseri yeniden çeviriyor. Pennsylvania Üniversitesi’nde klasik edebiyat profesörü olan Wilson, hazırladığı çalışmanın önceki çevirinin düzeltilmiş bir versiyonu olmadığını, baştan sona yeni bir çeviri olduğunu belirtiyor.
Wilson, Associated Press’e verdiği röportajda yeni çevirinin yaklaşık yarısını tamamladığını açıkladı. Akademisyene göre yeni çalışma, ilk çeviriden daha uzun olacak ve Homer’in şiirinde yer alan farklı toplumsal dünyaların ve insan kategorilerinin daha ayrıntılı biçimde yansıtılmasını sağlayacak.
2017’de yayımlanan çeviri bir milyondan fazla sattı
Wilson’ın 2017’de yayımlanan Odysseia çevirisi, destanın bir kadın tarafından hazırlanan ilk büyük İngilizce çevirisi olarak dikkat çekmişti. Daha modern ve erişilebilir dili nedeniyle eleştirmenlerden geniş övgü alan kitap, kısa sürede çok satanlar arasına girdi ve bugüne kadar bir milyondan fazla kopya sattı.
Çeviri, aynı zamanda kültür savaşlarının konusu haline geldi. Wilson’ın bazı çeviri tercihleri, özellikle sosyal medyada eserin “woke” bir bakış açısıyla yeniden yorumlandığı iddialarına yol açtı.
Akademisyen ise geçen yılların ardından ilk çalışmasındaki bazı tercihlerini yeniden değerlendirdiğini söylüyor. Bunlardan biri, antik Yunancadaki farklı köleleştirilmiş insan kategorilerini İngilizcede tek bir “slave” yani “köle” sözcüğüyle karşılaması. Wilson, yeni çevirisinde bu ayrımların daha doğru biçimde aktarılmasını amaçlıyor.
On yıl bile geçmeden yeni bir çeviri
Başarılı bir edebi çevirinin yayımlanmasından yaklaşık on yıl sonra aynı çevirmen tarafından baştan sona yeniden çevrilmesi, yayıncılık dünyasında oldukça sıra dışı bir karar olarak değerlendiriliyor.
American Translators Association’ın edebiyat bölümünü yöneten Kate Deimling, çevirmenlerin yeni baskılarda metin üzerinde düzeltmeler yapmasının olağan olduğunu ancak bunun bütünüyle yeni bir çeviri hazırlamaktan farklı olduğunu belirtiyor.
Wilson da yeni çalışma kararının tartışmalı olduğunun farkında. Aynı çevirmenin iki farklı Odysseia versiyonunun özellikle eğitimciler açısından kafa karışıklığı yaratabileceğini kabul eden akademisyen, öğretmenlerin bu durum nedeniyle kendisine “beddua etmemesini” umduğunu esprili biçimde ifade ediyor.
Çevirinin yayınevi Liveright Publishing’deki editörü Peter Simon ise Wilson’ın yıllarını ve akademik birikimini Odysseia üzerine yoğunlaştırdığını belirterek yeni yaklaşımın ortaya çıkaracağı sonucu heyecan verici bulduğunu söylüyor.
Christopher Nolan’ın filmiyle yeniden gündemde
Wilson’ın 2017 tarihli çevirisi, yönetmen Christopher Nolan’ın Odysseia uyarlamasıyla da yeniden gündeme geldi. Nolan’ın film için Wilson’ın çevirisinden yararlandığı ve özellikle açılıştaki “Tell me about a complicated man” ifadesinden ilham aldığı belirtiliyor.
Ancak Wilson, Nolan’ın filmine yönelik olumlu bir yaklaşım sergilemedi. Akademisyen, çeşitli röportajlarının yanı sıra London Review of Books için kaleme aldığı değerlendirmede yapımı gösterişli ancak yüzeysel bulduğunu, bazı bölümlerde ise anlatının tutarsızlaştığını savundu.
Wilson’ın değerlendirmesi destekleyenler kadar eleştirenlerin de tepkisini çekti. Yazar Joyce Carol Oates, akademisyenin yaklaşımını “kibirli bir üstünlük” olarak nitelendirdi. Nolan ise Wilson’ın eleştirilerine doğrudan yanıt vermedi.
“İnsanların beni yanlış anlamasını kabul etmeliyim”
Wilson’ın Odysseia üzerine çalışmaları, yeni deneme kitabı Crossing the Wine-Dark Sea ile de devam ediyor. Kitapta destanın modern İngilizce çevirilerine ayrılan kapsamlı bir bölüm bulunuyor. Wilson, Daniel Mendelsohn ve Robert Fagles gibi isimlerin çevirilerini de eleştirel bir bakışla değerlendiriyor.
Akademisyen kitabında yalnızca çeviri sorunlarını değil, antik Yunan ve Roma kültürünün sonraki dönemlerde nasıl yorumlandığını da inceliyor. Truvalı Helen’in tarih boyunca olumsuz biçimde tasvir edilmesi, Romalı şair Catullus ve Robert F. Kennedy’nin Martin Luther King Jr.’ın suikastının ardından yaptığı konuşmada Aiskhylos’tan aktarılan sözlerin Edith Hamilton’ın çevirisinden etkilenmesi, ele aldığı konular arasında yer alıyor.
Wilson, kendi çalışmalarındaki hataların da yaşadığı dönemin düşünsel koşullarından bağımsız olmadığını kabul ediyor. Ona göre her çevirmen ve akademisyen, kaçınılmaz olarak kendi çağının bakış açısını metne taşıyor.
“Ben de hata yapıyorum” yaklaşımını benimseyen Wilson, Homer’e ve antik dünyaya bakışının geçmişte yaşamış bir klasik dönem uzmanından farklı olmasının doğal olduğunu düşünüyor.
Akademisyen bu yaklaşımını, eserlerinin nasıl yorumlanacağı konusunda da sürdürüyor. Yazdığı metinler üzerinde okurların ne düşüneceğini kontrol edemeyeceğini belirten Wilson, yanlış anlaşılma ihtimalini kabullenmenin kendisi için önemli bir ders olduğunu söylüyor.
Antik dünya ile popüler kültür arasında bağlantı kuruyor
Wilson’ın çalışmaları yalnızca klasik metinlerin çevirisiyle sınırlı değil. Akademisyen, antik Yunan ve Roma kültürünün modern dünyada nasıl yeniden yorumlandığıyla da ilgileniyor.
Bu yaklaşım, antik Yunan komedisi üzerine yazdığı bölümde pop yıldızları Cardi B ve Megan Thee Stallion’ın WAP adlı şarkısından yararlanmasında da görülüyor. Wilson, modern popüler kültürde karşılaştığı bazı unsurların kendisine antik dünyayı hatırlattığını belirtiyor.
Benzer biçimde Rick Riordan’ın Percy Jackson serisine yönelik değerlendirmelerinde de antik Yunan mitolojisinin modern Amerikan kültürüyle nasıl ilişkilendirildiğini sorguluyor. Öğrencilerinin seriyi sevdiğini kabul eden Wilson, buna karşın özellikle Şimşek Hırsızı kitabında Batı medeniyetinin Amerikan bir çocuk karakter üzerinden bir araya getirildiği ve kahramanlık anlatısının Amerikan istisnacılığıyla ilişkilendirildiği bir yaklaşım gördüğünü ifade ediyor.
Yeni çevirinin yayın tarihi belli değil
Wilson’ın yeni Odysseia çevirisinin ne zaman yayımlanacağı henüz açıklanmadı. Akademisyen, çalışmanın yaklaşık yarısını tamamladığını söylüyor.
Yeni metnin ilk çeviriden daha kapsamlı olması beklenirken, 2017 versiyonunun en bilinen cümlelerinden biri olan “Tell me about a complicated man” ifadesinin yeni çalışmada da yer alması muhtemel görünüyor.
